Yeni düzenleme kapsamında plastik çatal, bıçak, kaşık, tabak, pipet ve plastik çubuklu kulak pamukları gibi tek kullanımlık ürünlerin piyasaya arzının sonlandırılması hedefleniyor. Bakanlık, bu adımla çevre kirliliğini azaltmayı ve sürdürülebilir tüketim alışkanlıklarını teşvik etmeyi amaçlıyor.
Sıfır Atık Hareketi çerçevesinde daha önce depozito yönetim sistemi ile içecek ambalajlarının geri dönüşümünü artırmayı hedefleyen Bakanlık, şimdi de plastik kullanımını azaltmaya yönelik yeni bir uygulamayı hayata geçirmeye hazırlanıyor. Geçtiğimiz yıl yayımlanan 2025-2028 Ulusal Döngüsel Ekonomi Stratejisi ve Eylem Planı ile Tek Kullanımlık Plastikler, Deniz Çöpleri ve Mikroplastikler Yol Haritası doğrultusunda yürütülen çalışmaların son aşamaya geldiği belirtiliyor.
Hazırlanan yönetmelik taslağına göre çevreye zarar veren plastik çatal, bıçak, kaşık, yemek çubukları, tabaklar, genleştirilmiş polistirenden (EPS-köpük) üretilen gıda kapları, içecek kapları ve bardaklar, plastik çubuklu kulak pamukları ile pipetlerin piyasaya arzı yasaklanacak. Taslağın kısa süre içinde kamu kurumlarının görüşüne sunulması beklenirken, sivil toplum kuruluşları ve sektör temsilcilerinin değerlendirmelerinin ardından düzenlemeye son şekli verilecek.
Yönetmeliğin yürürlüğe girmesiyle birlikte söz konusu ürünlerin piyasadan çekilmesi sayesinde yıllık yaklaşık 1,5 milyon ton karbondioksit eşdeğeri karbon salımının önlenmesi hedefleniyor. Ayrıca yaklaşık 1,5 milyar liralık atık yönetim maliyetinden tasarruf edilmesi öngörülüyor. Plastik ürünlerin yerine cam, porselen, ahşap ve karton gibi doğa dostu alternatiflerin kullanılması teşvik edilecek.
Bakanlık, ilerleyen süreçte kısmen plastikten üretilen içecek bardakları, plastik içeren gıda kapları, her ölçekte kargo poşetleri, ıslak mendiller ve ıslak yüzey temizleme havlularının tüketimini azaltmaya yönelik yeni kısıtlamalar ve işaretleme uygulamaları da planlıyor.
Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) ile yapılan araştırma ise toplumun büyük bölümünün tek kullanımlık plastiklerin azaltılmasını desteklediğini ortaya koydu. Araştırmaya göre vatandaşların yüzde 77,65’i günlük yaşamda tek kullanımlık plastiklerin daha az kullanılmasını desteklerken, yüzde 72,52’si bu ürünleri daha az satın alma fikrine olumlu bakıyor. Katılımcıların yüzde 76,40’ı pipet, tabak ve plastik çatal-bıçak gibi ürünlerin kullanımının kısıtlanmasını faydalı bulurken, yüzde 60,02’si ise tamamen yasaklanmasını destekliyor.
Araştırma sonuçlarına göre katılımcıların yüzde 78,71’i bu ürünler kısıtlanır veya yasaklanırsa kağıt, karton ve ahşap gibi alternatif ürünlerin kullanılmasını desteklediğini belirtirken, yüzde 80,12’si metal, porselen ve seramik gibi tekrar kullanılabilen ürünlere yönelimin artmasını olumlu karşılıyor.
Verilere göre Türkiye’de 2022 yılında tek kullanımlık plastik tüketimi oldukça yüksek seviyelerde gerçekleşti. O yıl 2 bin 858 ton kulak pamuğu çubuğu, 32 bin 406 ton çatal ve kaşık, 25 bin 584 ton tabak, 10 bin 234 ton pipet, 5 bin 117 ton plastik karıştırıcı, 63 bin ton gıda kabı, 120 bin ton plastik bardak ve 155 bin 935 ton plastik içecek şişesi tüketildi. Böylece toplamda 709 bin 348 ton tek kullanımlık plastik ürün kullanıldı. Bu rakamın sonraki yıllarda daha da arttığı belirtiliyor.
Avrupa Birliği’nin 2019 yılında kabul ettiği “Tek Kullanımlık Plastikler Direktifi” kapsamında Avrupa’daki birçok ülke de benzer yasakları uygulamaya koymuş durumda. Fransa, tek kullanımlık plastiklere yönelik kapsamlı yasaklar ve yüksek geri dönüşüm hedefleriyle dikkat çekerken, Almanya üreticilerden raporlama talep eden ve çevre projelerini destekleyen finansal mekanizmalar geliştirdi.
İspanya plastik ambalajlara kilogram başına vergi uygulamasıyla sürdürülebilir malzemelere geçişi teşvik ederken, Hollanda belirli ürünlerde ücretlendirme sistemini devreye aldı ve bazı ürünlerin satışını aşamalı olarak kaldırdı. İrlanda ise ıslak mendiller ve tek kullanımlık servis ürünlerine yönelik yeni yasaklar ve ek ücret uygulamaları planlıyor.
İtalya, kompostlanabilir plastiklere belirli istisnalar tanırken Yunanistan kamu kurumlarında tek kullanımlık ürünleri yasakladı. Estonya, Letonya, Polonya, Slovenya ve Finlandiya da direktifi ulusal mevzuatlarına uyarlama çalışmalarını sürdürüyor.
