1965’TEN 2018’E: KARADENİZ DOLGUSU VE CÜRUF GERÇEĞİ
1965 yılında kurulan Erdemir, üretim sürecinde ortaya çıkan çelikhane cüruflarını uzun yıllar boyunca Karadeniz kıyısında dolgu malzemesi olarak kullandı. Bu yöntemle fabrikanın ilk kurulduğu dönemdeki arazi büyüklüğüne yakın yeni bir alan kazanıldığı belirtildi.
Ancak dolgu faaliyetlerinin çevresel sınır değerleri aştığı tespit edildi. Denizcilik Bakanlığı tarafından işlemin durdurulmasının ardından şirket, cüruf yönetim stratejisini değiştirdi.
Bu süreçten sonra cüruf atıkları; Ereğli, Alaplı ve Akçakoca’daki tarım alanları, sulak alanlar, ormanlık bölgeler ve Karadeniz’e yakın sahalara, ÇED izni alan özel firmalar aracılığıyla taşındı. Kırma-eleme ve depolama faaliyetleri, bölge halkı tarafından “yaşam alanlarına müdahale” olarak değerlendirildi.
KÖYLERDEN 8 YILLIK DİRENİŞ
2018 yılından itibaren bölgedeki köylüler ve çevre gönüllüleri, cüruf tesislerine karşı yoğun bir hukuk ve kamuoyu mücadelesi başlattı.
- Yol kapatma eylemleri yapıldı.
- İmza kampanyaları düzenlendi.
- Basın açıklamaları gerçekleştirildi.
- Duruşmalı davalara kitlesel katılım sağlandı.
Bölge halkı, cürufun ağır metal içerdiğini ve “inert” değil, “tehlikeli atık” statüsünde değerlendirilmesi gerektiğini savundu.
TÜBİTAK RAPORU DÖNÜM NOKTASI OLDU
Kılıçlar ve Beyza AŞ. atık tesislerine ilişkin davalarda bilirkişi heyeti numuneleri TÜBİTAK’a gönderdi.
TÜBİTAK analizlerinde; çelikhane cürufunun manganez, krom, arsenik, kurşun, nikel ve vanadyum gibi ağır metaller içerdiği, sızma riski bulunduğu ve tehlikeli atık kapsamında değerlendirilmesi gerektiği raporlandı.
Bu rapor, mahkeme kararlarında belirleyici rol oynadı.
MAHKEME SÜRECİ NASIL İŞLEDİ?
- Zonguldak İdare Mahkemesi, Çevre İl Müdürlüğü tarafından verilen “ÇED’e gerek yoktur” kararını iptal etti.
- Dosya İstinaf Mahkemesi’ne taşındı; karar onandı.
- Zonguldak Valiliği kararı Danıştay’a götürdü.
- Danıştay dosyayı bozarak yeniden keşif istedi.
- Yeniden yapılan keşif sonrası mahkeme iptal kararını tekrarladı.
- Valilik tekrar Danıştay’a başvurdu.
- Danıştay 4. Dairesi, yerel mahkeme kararını onadı.
Bu onama kararıyla birlikte cürufun tehlikeli atık statüsü hukuken netleşti.
İMECE USULÜ HUKUK MÜCADELESİ
Davaların mali yükü köylüler tarafından karşılandı. Yaklaşık 1 milyon TL’yi bulan harç ve keşif giderleri imece usulü toplandı; bazı ödemeler fitre ve zekât destekleriyle yapıldı.
Gönüllü avukatlar Mine Yılmaz ve Yakup Okumuşoğlu, süreci ücretsiz yürüttü.
EKOSİSTEM İÇİN KRİTİK BİR KARAR
Mahkeme, bir taş ocağında 20 yıla yakın sürede yeraltı sularıyla oluşan gölün “doğal ekosistem” niteliği kazandığına hükmetti ve cürufla doldurulmasını engelledi.
Karar;
- Tarım alanlarının korunması,
- Sulak alanların muhafazası,
- Yeraltı sularının güvenliği
açısından emsal niteliği taşıdı.
CÜRUFUN RİSKLERİ NELER?
Uzman raporlarına göre çelikhane cürufu:
- Yüksek alkali yapıya sahip.
- Ağır metal sızması riski taşıyor.
- Tozuma yoluyla solunum ve nörolojik sağlık sorunlarına neden olabiliyor.
- Toprak ve su kirliliğine yol açabiliyor.
- Uzun vadeli toksik birikim riski barındırıyor.
TÜBİTAK raporları, bu atıkların inert değil, kontrollü bertaraf edilmesi gereken tehlikeli atık sınıfında olduğunu ortaya koydu.
ERDEMİR’İN YENİ SÜRECİ
Kararın ardından Erdemir’in, cürufu kendi bünyesinde değerlendirmek üzere “Pilot Ölçekli Dikey Vibrasyonlu Briket Tesisi” kurduğu ve briket üretimi ile çimento entegrasyonu süreçlerini başlattığı belirtildi.
Alaplı–Ereğli hattında oluşan cüruf dağının kaldırılması için süreç başlatıldığı; ancak bazı alanlarda birikimlerin sürdüğü ve hukuki tartışmaların devam ettiği ifade edildi.
PLATFORMDAN TEŞEKKÜR MESAJI
Batı Karadeniz Çevre Gönüllüleri Platformu tarafından yapılan açıklamada;
8 yıl süren mücadele boyunca destek veren milletvekillerine, siyasi partilere, sivil toplum kuruluşlarına, köy muhtarlarına, hemşehri derneklerine ve süreci sürekli gündemde tutan yerel ve ulusal basın emekçilerine teşekkür edildi.
Platform, kararın önemli bir kazanım olduğunu; ancak Erdemir sahasındaki cüruf birikimlerinin Karadeniz ve bölge halkı açısından risk oluşturmaya devam ettiğini belirterek çevresel denetimlerin sürdürülmesi çağrısında bulundu.
